Iedereen wil veilig kunnen vliegen. Maar veiligheid is geen gevoel of intentie. Veiligheid is een systeem. Een zorgvuldig samenspel van techniek, professionals en - minder zichtbaar, maar minstens zo belangrijk - wetgeving. Juist dat laatste wordt in de lucht nog wel eens onderschat. Zodra er aan boord iets misgaat, duiken dezelfde vragen op. Wie gaat hier eigenlijk over? Welke wet geldt hier? We vlogen toch boven Frankrijk? En het was toch een Ierse maatschappij? Alsof het luchtruim een juridisch schemergebied is. Dat is het niet. Integendeel.

Al in 1963 spraken staten in Tokio af dat strafbare feiten aan boord van vliegtuigen niet in een vacuüm mochten verdwijnen. Het Verdrag van Tokio regelt sindsdien wie rechtsmacht heeft bij strafbare feiten aan boord van luchtvaartuigen die zich in de lucht bevinden. De hoofdregel is helder: de staat waar het vliegtuig is geregistreerd, is bevoegd om op te treden. De vlag op de staart telt. Vlieg je met een Ierse maatschappij, dan is Ierland juridisch aan zet. Ook op een vlucht van Amsterdam naar Madrid. Ook boven Frankrijk.

Maar luchtvaart is geen papieren werkelijkheid. Daarom is het recht pragmatisch ingericht en kent het verdrag belangrijke uitzonderingen. De staat waar het vliegtuig landt, mag óók rechtsmacht uitoefenen, mits de vermoedelijke dader nog aan boord is en de orde of veiligheid aan boord daadwerkelijk is verstoord.

Neem een concrete situatie. Een vlucht van Amsterdam naar Madrid, uitgevoerd door een Ierse prijsvechter. Op kruishoogte boven Frankrijk escaleert een conflict tussen een passagier en het cabinepersoneel. Er volgt een mishandeling. De gezagvoerder grijpt in, laat de betrokkene vastzetten en besluit door te vliegen naar de eindbestemming. Bij aankomst in Madrid wordt de passagier overgedragen aan de Spaanse autoriteiten.

Wie vervolgt? Juridisch gezien heeft Ierland als staat van inschrijving primaire rechtsmacht. Maar Spanje is op grond van het Verdrag van Tokio ook bevoegd: het toestel is daar geland, de verdachte is daar nog aan boord, en de orde aan boord is ernstig verstoord. In de praktijk zal de vervolging vrijwel altijd in Spanje plaatsvinden. Niet uit juridische willekeur, maar uit praktische noodzaak. De verdachte is daar. Het slachtoffer is daar. De getuigen zijn daar. Strafrecht draait uiteindelijk niet om vlaggetjes, maar om uitvoerbaarheid en effectieve handhaving.

Frankrijk, hoewel het toestel zich boven Frans grondgebied bevond, mag het vliegtuig in de lucht niet dwingen te landen om rechtsmacht uit te oefenen, tenzij sprake is van specifieke uitzonderingen, zoals een Frans slachtoffer of een bedreiging van de Franse staatsveiligheid.

Wat op de grond begint als frustratie, kan in de lucht dus grote juridische gevolgen hebben. En juist daarom is het goed te weten wie er aan zet is als het misgaat. Ook op 35.000 voet.